تاریخچه تمبر در ایران

علائي ، علي‌اكبر. "تمبرو تمبرشناسي". دوره4، ش 37 (آبان 44): ص 18-27، تصوير، طرح.

خلاصه: تاريخچه پيدايش تمبر،‌ اقسام تمبر ازنقطه نظر دندانه‌ها، "فيليگران"، نوع مصرف تمبرها)تمبرهاي خيريه، پستي، يادگاري، لوكس و غيره)،‌ فرم كاغذ آنها،‌ نقوش روي تمبرها،فيليگرانهاي تمبرهاي ايراني،‌ تمبرهاي "لانگ سري و شورت سري"، اطلاعاتي درباره انواع تمبرهاي چاپ شده درايران از بدوانتشار ، شرحي درباره جمع‌آوري تمبر[كلكسيون].


تمبر و تمبر شناسي

عل اكبر علائي عضو انجمن تمبر شناسي ايران و لندن

مقدمه – مقاله ذيل بما كمك خواهد كرد كه تاريخچه پيدايش و اقسام تمبر پست و علل اختراع و جمع‌آوري آن و مخصوصاً تعداد و انواع و اقسام تمبرهاي پستي ايران را از بدو انتشار تا امروز و همچنين اولين تاريخ بكار بردن تمبر را در دنيا و ايران مورد بررسي قرار دهيم.

تاريخچه پيدايش تمبر – اولين باري كه تمبر پست بكار برده شد در سال 1840 ميلادي بود. در اين سال بود كه يك نفر مامور پست از اهالي انگلستان به اداره پست انگلستان مراجعه كرده و درباره چاپ و بكار بردن تمبر پست پيشنهادي داد، پيشنهاد او بعلت تسهيل كارهاي پستي مورد قبول واقع گرديد. چه تا آن تاريخ مامورين پست و موزعين نامه‌ها با اشكالات زيادي مواجه بودند زيرا كساني كه نامه‌هائي برايشان ميرسيد براي شانه خالي كردن از پرداخت اجرت پستي به وسايل گوناگوني متوسل میشدند و در نتيجه گاهگاهي حتي مامورين پست مجبور میشدند نامه‌هاي ارسالي را در نتيجه عدم دريافت حق‌الزحمه به فرستندگان آنها برگردانند. ناگفته‌ نماند كه تا قبل از انتشار تمبر پست حق‌الزحمه‌ها بر حسب طول راه گرفته میشد. در سال 1840 يكي از وزراي كابينه انگلستان موسوم به سرراولندهيل طرح پيشنهادي مامورين پست را داير بر بكار بردن تمبر پست بصورت لايحه‌اي به پارلمان انگلستان برد و براي اولين بار نمونه بسيار كوچكي از تمبر را كه هر فرستنده نامه میبايست از پست خريداري كند و در پشت پاكت‌نامه خود بچسباند به نمايندگان ارائه داد اين طرح تصويب شد و اولين تمبر منتشر شد. بهاي اين تمبر يك پنس بود و روي آن عكس ملكه ويكتوريا گراور شده بود كه نمونه‌هاي كمياب و گران قيمت آن اكنون موجود و در ميان تمبربازان به پني بلاك 1 معروف است. (شكل 1). اكثر كشورهاي جهان مخصوصاً ممالك اروپائي از اين ابتكار و اختراع كه تسهيلات زيادي در امور پستي فراهم كرده بود استقبال زيادي كردند و ايران نيز كه خود زماني موسس پست (چاپارخانه) در دنيا بود 19 سال بعد از ساير كشورها در سال 1247 شمسي به چاپ و انتشار تمبر مبادرت ورزيد.

بحث فني درباره تمبر

الف – تمبر قيمتي چه نوع تمبري است – در گرانبها شدن تمبرها هميشه دو عامل مهم و اساسي در كار بوده است يكي كمياب بودن و ديگري سالم بودن آن (ناسالم بودن تمبر بنايابي آن كمك میكند) تمبر اگر بشكند يا پاره شود و در صورت دندانه‌دار بودن اگر يكي از دندانه‌هايش كنده شود سالم نيست و فاقد همه گونه ارزش است. در ناياب شدن تمبر كم چاپ شدن آن نيز موثر است در ضمن هر چه تعداد تمبر‌هاي يك سري تمبر بيشتر باشد ارزش آن سري بيشتر است زيرا [18] جمع‌آوري و تكميل اين نوع سري‌ها بمراتب مشكلتر از جمع‌آوري تمبرهاي شورت سري (Short = كوتاه) خواهد بود.

ب – اقسام تمبر از نظر دندانه:

1 – تمبرهاي بي‌دندانه – چنانكه از اسمشان پيداست اين نوع تمبرها فاقد دندانه ميباشند و برش آنها بوسيله قيچي انجام مي‌يابد و انتشار اين گونه تمبرها ديگر متروك شده است در ايران نيز اولين بار در سال 1280 مبادرت بچاپ تمبرهاي بي‌دندانه شد (تمبريك) اين تمبرها چاپ تهران (حروف بزرگ) و داراي مهر شير و خورشيد برنگ قرمز میباشد. البته اگر بلوك را كه عبارت از تمبرهاي چهارتايي بهم چسبيده است و بوسيله قيچي بريده ميشود(شكل 3) جزو تمبرهاي بي‌دندانه به حساب بياوريم اولين سري تمبرهاي بي‌دندانه در ايران همان تمبرهاي [19] معروف باقري خواهد بود كه بشرح آن خواهيم پرداخت نا‌گفته نماند قبل از اين‌ها سري‌هاي بي‌دندانه ريستر چاپ شد كه در پست بكار نرفت و جزو تمبرهاي غير رسمي محسوب می شوند (تمبردو).

2 – تمبرهاي دندانه‌دار – تمبرهايي‌ كه كناره‌هاي آنها سوراخ شده باشند بتمبرهاي دندانه‌دار معروفند و منظور از سوراخ كردن و تعبيه دندانه‌ها فراهم نمودن تسهيلاتي در جدا كردن آن از ورق‌هاي بزرگ تمبري است كه پنجاه عددي يا صد عددي می باشد. ايجاد اين سوراخها براي تشخيص دادن تمبرهاي تقلبي از تمبرهاي اصلي بسيارلازم و مفيد ميباشد بطويكه در كاتالوگ‌هاي تمبر تعداد دندانه‌ها را ذكر ميكنند. براي تعداد دندانه‌هاي يك تمبر واحدي است كه عبارت از تعداد سوراخهاي در هر دو سانتي‌متر كناره تمبر است و اگر گفت شود تمبري داراي دوازده دندانه مقصود اين است كه يكي از ابعاد آن تمبر داراي 12 دندانه است بلكه منظور اين ميباشد كه در هر سانتيمتر تمبر 6 دندانه بكار رفته است براي اندازه‌گيري و شمارش دندانه‌ تمبرها از دستگاهي بنام (ادونومتر – شكل 4) يا دندانه سنج استفاده ميكنند، ادونومتر ورقه كاغذي يا مقوايي است كه در روي آن گرافيكي چاپ شده و تعداد دندانه‌ها را با قرار دادن تمبر در روي ان اندازه ميگيرند.

تمبرهاي ايران عموماً 11 دندانه است ولي دندانه تمبرهاي جهان بين 7 و 17 ميباشد در كاتالوگهاي تمبر‌شناسي به سه طريق تعداد دندانه‌ها را نشان ميدهند:

1 – اگر تمام ابعاد تعداد مساوي دندانه داشته باشد دندانه را در مقابل تاريخ انتشار تمبر مينويسند.

مثال، دي 1333 بمناسبت چهارمين كنگره جهاني جنگلباني دندانه 11.

2 – اگر دندانه‌هاي بعد افقي و بعد عمودي با هم برابر نباشند تعداد دندانه‌ها را به حالت ضرب‌در مينويسند.

مثال، جشن هزاره سينا (سري1) دندانه (افقي) 5ر12 * (عمودي) 13.

3 – اگر دندانه‌هاي تمبرهاي يك سري مختلف باشند در مقابل قيمت هر يك از تمبرهاي سري يكي از دو روش فوق را بكار ميبرند.

ج – فيليگران 2- منظور از فيليگران مارك و علامتي است كه در متن اصلي تمبر (در خمير كاغذ) وجود دارد. و اگر تمبر را در مقابل منبع پرنوري بگيريم فيليگران را خواهيم ديد ولي ممكن است گاهي تمبرهايي يافت شوند كه با نگاه كردن فيليگران آن ديده نشود در نتيجه براي پي بردن بوجود فيليگران از بنزين استفاده ميكنيم. بدين معني كه تمبر را روي يك سطح [20] مشگي طوري قرار دهيم كه پشت تمبر رو به هوا باشد و بعد بر روي تمبر چند قطره بنزين ميريزيم تا فيليگران آشكار شود. ولي اكثر تمبرهايي كه اخيراً چاپ ميشود هر گاه بنزين بر رويشان ريخته شود نقش تمبر بعلت داشتن رنگهاي نامرغروب آشكار ميشود (بديهي است فيليگران نيز ظاهر ميشود) ولي راه صحيح تررؤيت فيليگران استفاده از دستگاه فيليگران سنج (فيليگرانومتر) ميباشد. فيليگرانومتر دستگاهي است كه با قرار دادن تمبر در آن فيليگران آشكار ميشود. در كاتالوگهاي تمبر نقشه‌اي نيز از فيليگران كنار تمبر رسم ميكنند.

اگر در يك كاتالوگ از فيليگران تمبر سخن بميان نيايد دليل اينست كه تمبر فاقد فيليگران است. البته داشتن فيليگران نير بر ارزش تمبر مي‌افزايد چه در اينصورت است كه تقلب تمبر غير ممكن ميگردد متاسفانه تمبرهاي گرانقيمت و قديمي ايران به علت نداشتن فيليگران بعلت سادگي زود مورد تقلب قرار گرفته ارزش بين‌المللي خود را از دست ميدهد.

در تاريخ انتشار تمبر كشور ما استعمال فيليگران براي اولين بار در سري تمبر تاجگذاري احمدشاه است (تمبر3) كه فيليگران آن يك شير است و بفيليگران شماره يك معروف است. از آن تاريخ تا 14 مرداد 1334 باز در تمبرهاي ايران فيليگران ديده نشد تا اينكه در اين سال در سري تمبر پنجاهمين سال مشروطيت فيليگران ديگري كه معروف به فيليگران شماره 2 است بكار بردند. اين فيليگران نيز در متن کاغذ تمبرهای ايران تا تاريخ 26مهر 1336 چاپ شد تا اينکه در اين تاريخ فيليگران ديگري در سري يادگاري فيصل بكار برده شد كه بفيليگران شماره 3 معروف است

تمبرهاي ممالك مختلف جهان اكثراً داراي فيليگران است و در اغلب نوع فيليگران نماينده طرز حكومت مملكت نيز ميباشد. براي مثال از دولتهاي مستعمره انگلستان نام ميبريم كه فيليگران اين تمبرها علامت تاج است كه در تمبر مملكت انگلستان مشاهده‌ ميشود. تمبرهاي آلمان نازي داراي صليب شکسته است. گاهگاهی نيز اتفاق می افتد که دو يا چند کشور دارا ی يک فيليگران مشترك باشند و يكي از اين موارد در تمبرهاي دولت‌هاي هند و افغانستان كه داراي فيليگران ستاره پنج‌‌‌پر است، بچشم ميخورد.

د – اقسام تمبر از نظر نوع بكار بردن و علل چاپ آن:

تمبرهاي عادي كه براي مصرف پاكات پستي بكار مي برند و اغلب به لانگ سري ((long) سري‌هاي طويل) معروفند. در ايران طويلترين سري تمبرهاي عادي سري تصوير احمد‌شاه [21] است كه بيست عدد مي باشد و از يك شاهي شروع شده و به 30 قرآن ختم مي شود اين سري در تاريخ 1289 شمسي چاپ شده است.(تمبر4).

2 – تمبرهاي يادگاري كه اغلب شورت سري مي باشند بيشتر به منظور تجليل و بزرگداشت از يك واقعه تاريخي چاپ مي شود. چاپ اينگونه تمبرها از سال 1892 معمول گرديد. در اين سال بود كه اكثر دول آمريكاي شمالي بمناسبت چهارصدمين سال كشف آمريكا تمبر يادگاري چاپ كردند. در ايران اولين بار در سال 1293 شمسي بمناسبت تاجگذاري احمدشاه يك سري 17 عددي كه از يكشاهي شروع شده و به پنج تومان ختم مي شود چاپ شد. اين سري تمبر در نوع خود بسيار عالي چاپ شده است و از بهترين سري تمبرهاي ايران از لحاظ نقش مي باشد و در دو قسمت دور طلا و دور نقره چاپ شده است و داراي فيليگران نيز مي باشد (تمبر3).

3 – تمبرهاي خيريه – بعضي از دولت‌ها تمبرهايي منتشر ميكنند كه عنوان تمبر خيريه دارد و بهاي حاصل از فروش آن بنفع امور خيريه است از نمونه اين تمبرها، تمبرهاي صليب سرخ فرانسه است. براي آشنايي بيشتر بشرح يك نمونه از تمبرهاي صليب سرخ فرانسه مي پردازيم:

رنگ آبي خاكستري – تابلويي كه در اين تمبر منعكس شده است توسط نقاش فرانسوي (اوژن‌كارير) كشيده شده و اصل تابلو متعلق به موزه‌ «لوور» است و در زير اين تمبر كلمه مادري نوشته شده و عنوان تابلو كودك بيمار است. گراور اين تمبر از گراورساز معروف «پيل» است.

نام گراورساز و نقاش در گوشه‌هاي چپ و راست پايين تمبر ذكر گرديده است علامت صليب سرخ نيز بالاي تمبر مشاهده مي شود (تمبر5). در ايران نيز از تمبرهاي رايج خيريه تمبري وجود دارد كه در نامه‌هاي سفارشي از آن استفاده مي كنند و ارزش آن نيم ريال است و روي آن جمله بنفع مسلولين شير و خورشيد سرخ ايران بچشم مي‌خورد. از اين تمبر به قيمت‌هاي 2 ريال و 25ر2 ريال نيز چاپ شده است (تمبرهاي 6 و7 و8). ناگفته نماند در ايران در سال 1296 شمسي اولين بار 6 عدد تمبر خيريه با مهر مصارف خيريه (تمبر9)، منتشر گرديد. و در همين سال در بعضي از شهرها نيز تمبرهاي مخصوصي جهت امور خيريه چاپ و در همان محل روي پاكتهاي پستي همراه تمبر پست الصاق شد و درآمد حاصله از فروش آن بمصرف امور خيريه رسيد.

4 – تمبرهاي لوكس عبارت از تمبرهاي يادگاري هستند كه فقط به كلكسيونرها فروخته مي شود و از اينرو درآمدهايي عايد كشور ميشود و يكي از دولت‌هاي منتشر كننده تمبرهاي لوكس موناكو مي باشد. اين تمبرها چندان براي فرستادن پاكت‌هاي پستي بكار نميرود و براي مصرف آن موعد تعيين مي شود كه بعد از آن تاريخ الصاق همان تمبرهاي پستي ممنوع است و پاكتي كه بعد از تاريخ معين داراي همان تمبر باشد بدون تمبر محسوب ميشود. [22]

5 – تمبرهاي سفارشي – تمبرهايي است كه اگر برروي پاكتي كه اگر بر روي پاكتي چسبانيده شوند مامور پست موظف است كه به محض دريافت پاكت را به مقصد رسانيده و بدست صاحب پاكت بدهد و به هيچ كس حتي همسر و فرزندان و يا شخص ديگر تحويل داده نمي شود. اين تمبرها با اينكه تسهيلاتي در كارهاي پستي فراهم مي كرد ولي آنطوريكه بايد و شايد از آن استقبال نشد بطوريكه ديگر چاپ اين گونه تمبرها متروك گرديده است و در ايران نيز از اين نوع تمبرها تاكنون چاپ نشده است.

6 – تمبرهاي كسرتمبر- اين تمبرها در اداره پست بر روي پاكتهايي كه كسر تمبر داشته چسبانيده مي شوند. اين نوع تمبرها اكثراً فاقد نقش بوده و بصورت اتيكت‌هايي است كه فقط در آن قيمت بچشم ميخورد. چاپ اين گونه تمبرها متروك شده و در ايران نيز تاكنون به چاپ نرسيده است.

7 – تمبرهاي محلي – اينگونه تمبرها در يك شهر يا در يك منطقه چاپ و منتشر گرديده است.

8 – تمبرهاي منتشر نشده – اينگونه تمبرها به علل مختلف سياسي و اقتصادي و علت‌هاي ديگر پس از چاپ مورد استفاده قرار نگرفته است. خصوصيات اين تمبرها در كاتالوگ‌ها قيد ميشود. در ايران نيز تمبرهاي غيررسمي وجود دارد كه چاپ شده ولي منتشر نشده كه بشرح آنها در قسمت تمبرهاي ايران خواهيم پرداخت.

9 – تمبرهاي سرويس داخلي عبارتست از تمبرهايي كه فقط در داخل كشور رواج دارد اين گونه تمبرها را وزارت دارايي چاپ مي‌كند و اغلب روي اسناد بهادار و گذرنامه و امثال آن مي چسبانند.

10 – در بعضي از كشورها سابقاً چنين مرسوم بوده كه اگر پس از آخرين موعد گشودن صندوقهاي پست نامه را به اي پست ميدادند براي اينكه نامه در همان روز با نامه‌هاي ديگر به مقصد برسد تمبر ديگري نيز روي پاكت مي‌چسباندند. استعمال و چاپ اينگونه تمبرها نيز متروك گرديده است. از اينگونه تمبرها بيشتر در كانتونهاي سويس و در مناطق مختلف روسيه تزاري استفاده ميشده است و در ايران از اينگونه تمبرها تا بحال چاپ نشده است.

11 – تمبرهاي روزنامه – در موقع ورود مطبوعات رسيده از دولتهاي خارجي، از طرف اداره پست ممالك اضافه نرخي دريافت مي شد و در مقابل دريافت اين وجه اتيكتي روي مطبوعات چسبانده مي شد در ايران از اين تمبرها يكي اتيكت سفارشي جفتي است كه با مهر منطبعات بطور [23] مايل سورشارژ شده است. اين اتيكت در سال 1285 شمسي بكار ميرفت و در سال 1282 شمسي بعلت كمبود يكشاهي از طرف اداره پست دستور مصرف اتيكت سفارشي به عوض تمبر يكشاهي داده شد از اين تمبر بتعداد 4 و 5 عدد چسبيده بهم بر روي پاكت‌ها مصرف شده است (اتيكت – تمبر شماره10).

12 – سورشارژ و مهر 3 - بعضي از تمبرها با مهرهاي مخصوصي از قبيل اسم كشور و مطالبي از قبيل در جريان گذاشته شد و امثالهم تبديل به سري‌هاي مخصوصي ميگردد. اين سري‌ها اغلب در مورد تغيير رژيم بكار مي‌رود (تمبر 11 بدون سورشارژ و تمبر 12 با سورشارژ الجمهوريه العراقيه) در ايران نيز تمبرهاي حكومت موقت از اين نوع تمبرهاست (تمبر13).

ه ـ اقسام تمبر از نظر فرم كاغذ:

1 – تمبرهاي مستطيلي كه شكل مستطيل دارند.

2 – تمبرهاي مربعي كه شكل مربع دارند(تمبر14)، در ايران تمبر مربعي فقط يك قطعه در تاريخ 29 آذر ماه 1342 شمسي به يادگار اطاق صنايع و معادن چاپ شده است.

3 – تمبرهاي مثلثي كه شكل مثلث دارند (تمبر14) در ايران تمبر مثلثي تا بحال چاپ نشده است. علاوه بر اينها تمبرهايي نيز با چاپ برجسته مشاهده شده است.

گرانبهاترين تمبر جهان و ايران – چنانكه گفته شد نخستين تمبر به ارزش يك پنس از طرف دولت انگلستان (در سال 1840 ميلادي – 125 سال پيش) منتشر گرديد، اين تمبر امروزه تقريباً 000ر500ر6 فرانك ارزش دارد. يكي ديگر از گرانبهاترين تمبرهاي جهان تمبري است كه در سال 1851 ميلادي در انگلستان چاپ شده كه روي آن جمله (هاوالان پستاژ) چاپ شده و اكنون 000ر000ر6 فرنك ارزش دارد. در ايران صرفنظر از تمبرهاي ارور كه به تمبرهاي غلط معروفند و تمبرهاي مخصوص و غيرعادي ديگر گرانبهاترين تمبرهاي عادي و پستي ايران در سال 1256 شمسي منتشر شد اين تمبر شير و خورشيدي است و تحت شماره28 در كاتالوگ نام برده شده است و بيك توماني برنز معروف است. بهاي باطل شده آن 26000 ريال و بال نشده آن 000ر100 ريال ارزش دارد علت گران شدن آنرا می توان در كمبود تيراژ آن (500عدد) جستجو كرد.

و – اقسام تمبر از نظر نقش – بطور كلي مي توان كليه تمبرها را از لحاظ حاشيه بدو قسمت تمبرهاي حاشيه‌دار و بي‌حاشيه تقسيم كرد. تمبرهاي بي‌حاشيه عبارت از تمبرهايي هستند كه در آن نقش سطح تمامي تمبر را اشغال كرده است، در ايران براي اولين بار تمبر بدون حاشيه اخيراً بمناسبت جشن مشروطيت چاپ شد(تمبر15).

زيباترين تمبرهاي جهان و ايران- زيباترين تمبرهاي جهان را دولتهاي سويس و هنگري چاپ مي كنند. دولت سويس همه ساله مقادير زيادي تمبر از انواع مختلف خزندگان و ميوه‌ها و گلها چاپ مي كند، رنگ‌آميزي تمبرهاي هنگري از هر لحاظ دلفريب و زيبا مي باشد.

از ميان تمبرهاي ايراني در سال 1309 تمبر پست هوايي ايران كه در سمت چپ آن عكس رضا‌شاه فقيد (تمبر17) و در سمت راست آن عقابي را در حال پرواز چاپ كرده‌اند برنده جايزه زيباترين تمبرهاي جهان شد. اين سري داراي 17 عدد تمبر مي باشد كه از يك شاهي شروع شده و به سه تومان ختم مي‌شود اين سري در چاپخانه انشاده و پسران در هارلم چاپ شده است.

اكثر تمبرهاي ايران داراي عالي‌ترين نوع تذهيب كاري است و گراورسازان مشهور ايراني در تهيه و چاپ تمبرهاي ايران همكاري مي‌كنند.

بزرگترين و كوچكترين تمبر ايران- در ايران كوچكترين تمبرها در زمان ناصرالدين شاه در سال 1270 شمسي چاپ شد، تعداد تمبرهاي اين سري كه به سري محرابي معروف است 9 عدد ميباشد، طول تمبرها 9ر1 سانتيمتر و عرض 6ر1 سانتي‌متر مي باشد، بزرگترين تمبرهاي ايران سري تدفين رضا‌شاه كبير است كه در سال 1329 شمسي چاپ شده و دو عدد مي باشد، عرض اين تمبرها 2ر5 سانتيمتر مي باشد. (تمبرهاي 18 و 19). [24]

شرح اجمالي تمبرهاي ايران از بدو انتشار تا امروز – شرح مفصل سري‌هاي تمبرهاي ايران مستلزم سلسله مقالات متعددي است كه فعلاً از عهده بحث اين شماره خارج است و اگر در آينده توفيقي حاصل شد بشرح مفصل تمبرهاي ايران بصورت سلسله مقاله مبادرت خواهيم ورزيد ولي بدنيست راجع‌به تمبرهاي ايران اطلاعات مختصري بصورت كلي در اختيار خوانندگان محترم قرار بدهيم.

انتشار تمبر در ايران يكي از ره‌‌آوردهاي سفر ناصرالدين شاه قاجار به اروپاست. ناصرالدين شاه پس از مراجعت از اروپا به فكر انتشار تمبردر ايران افتاد وهيئتی را ازطرف دولت ايران برای تحقيق وبررسی درباره طرز چاپ و انتشار پستي عازم كشور فرانسه كرد، اين هيئت پس از مذاكره با مقامات پست و تلگراف سرانجام نمونه‌هاي تمبري را كه باروتهيه كرده بود با خود به ايران آورد و از طرف دولت براي چاپ درباره آن تصميم قطعي اتخاذ گرديد. ديگر از تمبرهاي نمونه منتشر شد سه نمونه تمبر ريستر است كه براي مصارف دولتي بوده و منتشر نگرديد (تمبرهاي 20 و 21 و 22)، دارندگان كلكسيونها تمبرهايي را كه براي اولين بار در ايران چاپ شده (1865 ميلادي مطابق با 1285 شمسي چاپخانه بارو پاريس و طراحي ريستر) تمبر رسمي نمي‌دانند. اين تمبرها، تمبرهاي دندانه‌دار بسيار ظريفي ميباشد با تصوير شير و خورشيد و ارقام فارسي كه نمونه‌هاي دو شاهي و يكشاهي سبز رنگ آن در ايران بكار نرفته است.

سومين سري تمبر ايران از دسته (ب سال 1287) بوده كه در سال 1292 تجديد چاپ شده است. در اين سال روي كليشه‌ها تغييراتي داده و برروي كاغذ سفيد و با دندانه‌ چاپ كرده‌اند اين چاپ هم داراي سري الف و ب بوده و اولين دسته را منشي حضور كه در آن وقت ملقب به امين‌الملك شده بود منتشر كرده است. در اين دسته ارقام فارسي نوشته شده است. اكثر مورخين عقيده دارند اين دسته در زمان مستشاري «ويه درد» مستشار پست چاپ شده است. اولين شاهي [25] كه در ايران تصوير او بر روي تمبر ديده ميشود ناصرالدين شاه است كه در سال 1293 چهارمين سري تمبر ايران با تصوير او كه از روي پرده‌اي اقتباس شده بود چاپ شده است (تمبر23)، در اين پرده كه بوسيله يكي از نقاشان خارجي كشيده شده عكس شير و خورشيد در زير تصوير شاه قرار گرفته است شيرها سرافكنده با شمشيرهاي نيمه خميده و رويهمرفته بسيار بدمنظره نقاشي شده است. اصل اين پرده قبلاً در منزل قدرت‌السلطنه دختر ناصرالدين شاه بوده است. تعداد تمبرهاي رسمي ايران 1286 تعدادي سري تمبرهاي ايران با محاسبه سورشارژ و تغيير قيمت، 221 مي‌باشد. از اين تمبرها 94 عدد در زمان ناصرالدين شاه، 174 عدد در زمان مظفرالدين شاه، 62 عدد در زمان محمدعلي شاه، 197عدد در زمان احمدشاه، 244 عدد در زمان رضا شاه كبير و تعداد 508 عدد در زمان سلطنت شاهنشاهی محمد رضاشاه تا تاريخ نوشتن اين مقاله چاپ گرديده است. تعداد سري‌هاي يادگاري ايران 135 عدد مي‌باشد.

سري‌هاي غير رسمي تمبرهاي ايران – عبارت است از تمبرهاي منتشر نشده‌اي است كه شرح آن گذشت. مهمترين قسمت اين تمبرها را سري تمبرهاي انقلابي تشكيل مي‌دهند. اولين سري از تمبرهاي منتشر نشده يادگار پنجاهمين سال سلطنت ناصرالدين شاه است كه قيمت آن دو شاهي بوده و رنگش سبز مي‌باشد و نقش آن يك پاكت پستي است (تمبر 24 سال 1312 روي آن ديده مي‌شود). اين تمبر براي فروش آماده شده بود ولي قبل از به جريان گذاشته شدن در پست، ناصرالدين شاه به قتل رسيد و اين تمبر هرگز به جريان گذارده نشد. ديگر از تمبرهاي منتشر نشده ايران تمبرهاي محلي است كه يكي از آنها تمبري است كه در سال 1317 بوسيله پست شهر تبريز براي تحصيل درآمد بيشتر منتشر شد. و روي آ‌ن به لاتين كلمات Poste Locale Tabriz بچشم مي‌خورد (تمبر 25).

اكثر تمبرهاي غير رسمي و منتشر نشده باطل نشده ميباشد (تمبرهاي 27 و 26).

تمبرهاي انقلابي ايران – اين تمبرها عموماً مصرف شده ولي از طرف حكومت مركزي مورد تائيد قرار نگرفته است و ما اينك به شرح مختصري از تمبرهاي مذكور اكتفا مي‌كنيم: در سال 1319 قمري مطابق با 1920 ميلادي به رهبري سيد عبدالحسين مجتهد نهضتي انقلابي در لار برپا شد كه به انتشار تمبر نيز مبادرت نمود. بر روي اين تمبرها «پست ملت اسلام» نوشته شده بود و با مهر دستجات پاكت‌ها ممهور مي شد و در همين اوان نهضت انقلاب ديگري در كازرون بنام كميته ملي كازرون به وجود آمد كه تمبرهاي احمد شاهي را با مهر «ملت كازرون 1335» ممهور مي‌كردند، در سال 1299 شمسي نيز در نواحي رشت و گيلان گروه‌هاي متعددي تحت رهبري ميرزا كوچك‌خان جنگلي به مخالفت با حكومت مركزي بر خواستند و تمبر مخصوصي كه عكس كاوه آهنگر و پرچم قرمز و جمله پست انقلابي ايران «گيلان 25 ثور 1299» در روي آن ديده مي‌شد منتشر نمودند (تمبر28).

در خاتمه بحث تمبرهاي ايران بد نيست خوانندگان محترم اطلاعاتي نيز درباره پاكت مهر روز كسب نمايند در بعضي از كشورهاي دنيا چنين مرسوم است كه علاقمندان به جمع‌آوري تمبر پاكتهايي را كه در روز انتشار از طرف وزارت پست و يا از طرف اشخاصي ديگر به همين مناسبت چاپ شده خريده و تمبر انتشار شده را در همان روز برروي پاكت مخصوص منتشر شده مي‌چسباندند و با مهر همان روز باطل مي‌كردند. در ايران نيز انتشار پاكت مهر روز از شهريور 1320 با انتشار تمبرهاي يادگاري مرسوم شده است.

علل جمع‌آوري تمبر - علاوه بر اينكه بر اطلاعات تاريخي و سياسي كلكسيونرها مي‌افزايد سرگرمي مناسبي است و بالاتر از همه پس انداز خوبي بشمار مي رود. متاسفانه در ايران به جمع‌آوري تمبر چندان رغبتي نشان داده نمي‌شود در صورتيكه در آمريكا چهل درصد مردم تمبرباز بوده و كلوپهاي بزرگ تمبربازان در اغلب شهرهاي بزرگ امريكا و ممالك متمدن ديگر داير است. بعد از رواج يافتن تمبر پست در انگلستان ساير كشورهاي جهان بزودي جمع‌آوري [26] تمبر و تمبر شناسي نيز رواج يافت و اولين كسي كه به جمع‌‌آوري تمبر همت گماشت و مجموعه گرانقيمتي تهيه كرد يك نفر اشراف‌زاده از اهالي فرانسه بنام «فيليپ دوفراريو» كه مدت بيست سال تمام ثروت خود را كه بالغ بر ده ميليارد فرانك بود براي جمع‌آوري تمبر اختصاص داد. امروزه براي تمبر باطله گرانقيمت قباله و سند مالكيت تهيه مي كنند كه از تقلب و چاپ از روي آن جلوگيري كنند.

بزرگترين كلكسيون تمبر دنيا متعلق به پادشاه سابق انگلستان (جورج ششم) بود كه اكنون در اختيار ملكه اليزابت است. دومين كلكسيون از لحاظ ارزش متعلق به فاروق پادشاه مخلوع مصر بود كه در لندن بنفع دولت مصر حراج شد و تمبربازان بزرگي از اكثر نقاط جهان براي شركت در حراج به لندن مسافرت نمودند.

بورس – اكنون در اكثر كشورهاي جهان كمپاني‌هاي معظم خريد و فروش تمبر به كار وارد كردن و صادر كردن تمبر اشتغال دارند و منافع كلاني از راه خريد و فروش تمبر عايدشان مي شود. امريكا از اين لحاظ در درجه اول اهميت قرار دارد.

طبق آمار منتشره كمپاني‌هاي امريكائي روزي 000ر60 دلار تمبر معامله مي كنند، در انگلستان هفته‌اي 000ر10 پوند تمبر خريد و فروش مي شود. در ايران نيز موسسات بزرگ خريد و فروش تمبر داير گرديده است و مجله‌اي نيز بنام تمبر از سال 1330 انتشار مي‌يافته است كه متاسفانه ديگر منتشر نمي‌شود. [ 27]

پاورقي‌ها:

1 – Penny Black (پني سياه).

2 – در زبان فارسي لغت مخصوص براي فيليگران وجود ندارد و ميتوان آنرا ته نقش ناميد فيليگران لغت فرانسوي است Filigran كه معادل انگليسي آن لغت و اترمارك Water mark (ته‌نقش در كاغذ) ميباشد.

3 – سورشارژ در لغت بمعني اضافه كردن . تغيير دادن دربها و عنوان تمبر مي باشد.

منبع: مرکز اسناد و مدارک