رصدخانه مراغه يادگاري ارزشمند از دوران خواجه نصيرالدين طوسي

رصدخانه مراغه با آوازه بين‌المللي به عنوان بزرگترين مركز پژوهشي نجوم آن دوران، يادگاري ارزشمند از خواجه نصيرالدين طوسي در اين شهرستان بوده و افتخار علمي ايرانيان در دنياي علم و دانش شناخته شده است.

اين رصدخانه در سال ‪ ۶۵۷‬هجري - قمري به دستور هلاكوخان و به همت دانشمند ايراني خواجه نصيرالدين طوسي در مراغه بنا شد و در احداث آن شخصيت‌هاي علمي همچون علامه قطب‌الدين، فخرالدين مراغي ، محي‌الدين مغربي و نجم‌الدين اسطرلابي شركت داشتند.

خواجه نصيرالدين طوسي در سفر به بغداد ، كتب و آلات رصدي لازم را تهيه و به تدريج كتابخانه چهارصد هزار جلدي مراغه را با انواع كتب رياضي، نجومي ، فلسفي ، طبي و ادبي بنيان نهاد.

ساخت بناي رصدخانه مراغه ‪ ۱۵‬سال به طول انجاميد و در آن كتب ، اسباب و آلات نجومي بسياري متمركز شد اما اين مجموعه بعد از سال ‪ ۷۰۳‬هجري قمري بر اثر زلزله و بي‌توجهي حكام رو به ويراني گذاشت.

بناي اين رصدخانه شامل برج مركزي و واحد نجومي، مدرسه، كتابخانه و سراي استادان بوده و معماري آن شامل پي‌هاي سنگي، ديوارهاي آجري و سازه‌هاي دايره‌اي با اجزاي سنگي بود.

برج مركزي رصدخانه مراغه به قطر ‪ ۲۲‬متر و با ديواري به ضخامت ‪ ۸۰‬سانتي متر بوده ولي در رابطه با ارتفاع آن اطلاعات زيادي در دست نبوده و با توجه به قطر برج، ارتفاع آن ‪ ۲۰‬تا ‪ ۲۵‬متر تخمين زده مي‌شود.

در مدرسه رصدخانه براي محققان جوان آن دوره رشته‌هاي نجوم ، رياضيات ، نور و فيزيك آموزش داده مي‌شد و گويا كتابخانه آن داراي چهار هزار جلد كتاب بوده كه از بغداد به اين رصدخانه انتقال يافته بود.

سراي استادان و پژوهشگران اين رصدخانه نيز در سطح تپه و با ‪ ۱۷‬واحد مجزا احداث شده بوده كه مورد استفاده استادان قرار مي‌گرفت.

بنابر اسناد، اين رصدخانه در احداث رصدخانه‌هاي سمرقند در تاجيكستان ، اوجين در هندوستان، منزو در بنارس، اورانين برگ در دانمارك و رصدخانه شانگهاي چين الهام بخش بوده است.

به اعتقاد اخترشناسان رصدهاي خواجه نصيرالدين طوسي محققان را در تهيه نخستين جداول نجومي و دقيق‌تر كردن مدل‌هاي هندسي يونانيان و بطلميوس ياري كرده است.

به گفته‌ي اين محققان ، رصدخانه مراغه يكي از نخستين نهادهاي بزرگ علم نجوم بوده و در بحث‌هاي اختر فيزيك مدرن مكتب مراغه تاثير زيادي در نجوم مدرن داشته است.

اخترشناس فرانسوي و پژوهشگر رصدخانه پاريس مي‌گويد: مكتب مراغه در نجوم ارايه شده توسط دانشمند بزرگ خواجه نصيرالدين طوسي، جايگاه ويژه‌اي در علم نجوم دارد.

دنيس سيووا (‪ (Denis savoi‬معتقد است مكتب مراغه در نجوم تاثير زيادي بر مكتب كوپرنيك و نجوم مدرن داشته است.

به‌گفته‌ي وي، خواجه نصير طوسي در رصدخانه مراغه كارهاي بزرگي با معاني علمي انجام داده و مراغه جايگاه اساسي را در تاريخ نجوم به خود اختصاص داده است.

وي گفته است، خواجه نصير بحث‌هاي علمي را به شكل مدرن بيان كرده و در اشاعه علم و كارهاي پژوهشي نقش بسزايي دارد.

بنابر اظهار وي، اين دانشمند با ادامه راه دانشمندان قبل از خود و با ترجمه بسياري از آثار و كتب يوناني و سانسكريت كار پژوهشي ارزشمندي انجام داده و اين مساله موجب علاقه بيشتر اخترشناسان به خواجه نصير مي‌شود.

خواجه نصيرالدين طوسي از بزرگترين فلاسفه و رياضي‌دانان و دانشمندان ايراني است كه پس از بزرگاني مانند فارابي ، ابوريحان بيروني ، ابوعلي سينا و رازي ظهور كرد.

خواجه نصيرالدين از مردم جهرود قم بود و در سال ‪ ۵۹۷‬ه - ق در آنجا تولد يافت و بعدها براي ادامه تحصيل به نقاط مختلف از جمله طوس سفر كرده و در آنجا مسكن گزيد و به همين خاطر به خواجه نصيرالدين طوسي شهرت يافت.

خواجه نصير گذشته از درجه علمي در زندگي خود خدمات بزرگي به تمدن ايراني كرده و توانسته كتب، نسخ و آثار علمي را از خطر نابودي نجات دهد.

هم اكنون رصدخانه مراغه يكي از آثار ارزشمند مورد علاقه گردشگران بوده و سالانه تعداد زيادي از گردشگران داخلي و خارجي از آن بازديد مي‌كنند.