دکتر بهرام گرامی 

به توصیه مراجع علمی و برای همسانی با یونسکو

نوروز را Nowruz بنویسیم

ناهمگونی در نوشتن نام نوروز این گمان را برای بسیاری از غیر ایرانی ها پيش آورده که سال نو ايرانی معنی و نام و نشان د رستی ندارد و یا آنکه گروه های مختلف ایرانی سال نو متفاوتی را جشن می گیرند.

دکتر احسان يارشاطر:

نوروز يک کلمه است و نگارش آن با رعايت قواعد آواشناسی ( Phonetics ) و پس از تأملات و ملاحظات بسيار، برای انگلیسی زبانان و ملیت های اروپايی، به صورت Nowruz توصيه می شود.

ایران به نمایندگی از سوی ده کشور " حوزه نوروز"، پرونده نوروز را به صورت پرونده مشترک این کشورها برای ثبت به عنوان یکی از " شاهكارهای شفاهی و غير ملموس میراث بشری "

( Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity ) به یونسکو ارائه می دهد.

تا کنون هیچ شاهکار شفاهی برای ايران ثبت نشده است.

آلمان و فرانسه قصه هزار و یک شب را به نام خود به ثبت رسانده اند.

نوروز را Nowruz بنویسیم 

نوروز بزرگترين جشن ما ايرانيان است که به سابقه تاريخی آن می باليم و با سربلندی آنرا جشن می گيريم. در خارج از ايران، غالبا ناگزيريم نوروز را با الفبای لاتين بنويسيم و هر کس به دلخواه و سليقه خود آن را به گونه ای می نويسد. از حدود دو سال قبل که اینجانب متعهد به تالیف کتاب جامعی زیر عنوان"نوروز" به زبان انگلیسی شدم (و متاسفانه به سبب تعهدات دیگر تا کنون موفق به اتمام آن نشده ام)، در مسیر بررسی منابع غیر فارسی، به گوناگونی و تشتت آراء در نگارش نام نوروز با الفبای لاتین پی بردم. بخش اول کلمه نوروز را به سه شکل Naw یا No یا Now (و در تاجیکستان به شکل Nav ) وبخش دوم آنرا به سه شکل Rouz یا Rooz یا Ruz نوشته اند. اين تنوع در نگارش هنگامی بسیار چشمگيرمی شود که گروهی دو بخش را سرهم به صورت يک کلمه و عده ای جدا از هم به صورت دو کلمه می نويسند و بعضی هم بين دو بخش آن خط تیره می گذارند. تنها در اينترنت تاکنون هفده صورت نگارش برای نوروز با الفبای لاتين ديده شده است.

اين ناهمگونی در نوشتن نام نوروز شايد برای خود ما کم اهميت باشد و يا در نظر برخی اصلأ موضوع قابل اعتنایی نباشد، ولی به چشم غير ايرانی ها بسیار عجيب می نمايد، تا آنجا که برای کثیری از خارجی ها سه گمان پيش آمده که یا سال نو ايرانی نام و نشان درستی ندارد یا اصل وريشه و معنی آن برای ايرانيان درست روشن نيست و یا گروه های مختلف ایرانی سال نو متفاوتی را جشن می گیرند.

آز آنجا که دايرةالمعارف ايرانيکا که بيش از دو دهه قبل با همت والای دانشمند گرانقدر استاد دکتر احسان يارشاطر بنيان گذارده شد و مجلدات آن تاکنون زير نظر ايشان تدوين و توسط دانشگاه کلمبيا منتشر گرديده و هم اکنون بی ترديد بزرگترين و معتبرترين مرجع ايران شناسی در زبان انگليسی است، لذا این نگارنده در مقام پرسش از دکتر يارشاطربرآمد که نوروز را با الفبای لاتين چگونه بايد نوشت. ایشان در پاسخ اظهار داشتند که « نوروز يک کلمه است» و نگارش آن نه فقط برای انگلیسی زبانان بلکه برای دیگر ملیت ها در کشورهای اروپايی نیز، با رعايت قواعد آواشناسی ( Phonetics ) و پس از «تأملات و ملاحظات بسيار» به صورت Nowruz توصيه گرديده است. متعاقب توضیحات دکتريارشاطر، اینجانب یادداشت کوتاهی در فصلنامه ره آورد، شماره 61، صفحه 354، چاپ لوس آنجلس، در این مورد نوشتم.

* * *

هیات اجرایی يونسكو (بخش علمی، آموزشی و فرهنگی سازمان ملل متحد) در یکصد و پنجاه و پنجمین اجلاس خود در سال 1998 از دبیر کل یونسکو درخواست نمود تا برای اجرای یک برنامه بدیع فرهنگی بودجه ای اختصاص یابد. این برنامه – آنطور که در ایران از آن نام برده می شود – بنام "شاهكارهای شفاهی و غير ملموس میراث بشری" ( Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity ) است و هدف آن حفظ و احیای زبان، ادبيات شفاهی، موسيقی، رقص، بازی، اسطوره شناسی، آداب و آيين ها، صنايع دستی و هنرهای سنتی می باشد.

بر اساس مقررات یونسکو، هر کشور می تواند هر دو سال یک بار پرونده ای از یک شاهکار مستقل را به اضافه پرونده یک شاهکار مشترک منطقه ای به یونسکو ارائه دهد. هر کشور برای ثبت شاهکار مستقل خود و یا به نمایندگی از طرف کشورهای حوزه برای شاهکار مشترک باید گزارش جامعی در حدود 50 صفحه به زبان انگلیسی يا فرانسه و دو فیلم يکی بطول دوساعت ودیگری ده دقیقه در باره آن شاهکار تهیه و در موعد مقرر به یونسکو ارائه دهد تا برای تصمیم گیری در اجلاس عمومی مطرح شود.

یونسکو دو اجلاس در سالهای 2001 و 2003 داشته و دو بیانیه زیر عنوان "بيانيه شاهكارهای شفاهی و غير ملموس میراث بشری" ( Proclamation of Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity ) تهيه نموده و تا به حال حدود 50 اثر توسط کشورهایی چون ایتالیا، ویتنام، ازبکستان، تاجیکستان و عراق در فهرست شاهكارهای شفاهی و غير ملموس میراث بشری يونسكو به ثبت رسيده است، اما تا کنون شاهکاری برای ايران ثبت نشده است. کشورها در به ثبت رساندن شاهکارهای شفاهی به رقابت با یکدیگر برخاسته اند، بطوریکه آلمان و فرانسه قصه هزار و یک شب را به نام خود به ثبت رسانده اند و ترکیه نیز نقشه مشابهی برای ثبت تعزیه دارد، در حالیکه گفته می شود تعزیه قدیمی ترین نمایش ایرانی است که به صورت میدانی انجام می شود و سابقه آن حتی به قبل از اسلام بر می گردد.

* * *

آیین باستانی نوروز در حوزه تمدنی ایران واقع است و با آنکه زمان و کلیات مراسم نوروز در بین ده کشور منطقه مشترک است معهذا جزئیات آن در میان این کشورها متفاوت می باشد. ایران به عنوان نماینده کشورهای حوزه نوروز و هماهنگ کننده این فعالیت ماموریت یافته تا مدارک لازم را تهیه و پرونده نوروز را برای رسیدگی در اجلاس سال 2005 تسلیم نماید. این رسالت بر عهده سازمان میراث فرهنگی کشور قرار گرفته تا پرونده نوروز را به عنوان پرونده ای مشترک از سوی کشورهای حوزه تمدن ایران (احتمالا همراه با پرونده مستقلی از شاهکار دیگری در زمینه هنرها و آیین های سنتی ایران) برای ثبت به یونسکو ارائه دهد.

شاید اشاره به این نکته در اینجا بی تناسب نباشد که اینجانب در فرصت دیدار از ایران در آگوست 2004 که درصدد یافتن اطلاعات بیشتری در مورد نوروز بودم، فکرکردم بد نیست با یکی دو تن از مولفان یا محققانی که کتاب یا نشریه آنها را در دست داشتم تماس بگیرم. یکی از این کتابها از انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور بود و توانستم با مولف مورد نظر تلفنی صحبت کنم. ایشان پیشنهاد کردند که اینجانب نقدا و قبل از ملاقاتشان در جلسه ای که قرار بود روز بعد (11 آگوست 2004) به منظور هماهنگ کردن تلاشهای "کشورهای برگزارکننده نوروز" در به ثبت رساندن نوروز در فهرست "شاهکارهای شفاهی و غیرملموس میراث بشری" در دفتر یونسکو در تهران تشکیل شود شرکت نمایم. من نیز چنین کردم و در فرصت های بعدی ایشان را ملاقات نمودم. اگر پیشنهاد آنروز ایشان نبود، امروز این نوشتار به این صورت تهیه نمی شد.

در آن جلسه نمایندگان شش کشور آذربایجان، افغانستان، پاکستان، قزاقستان، قرقیزستان و هندوستان قطعنامه این گردهمایی را مبنی بر انتخاب ایران به عنوان کشور هماهنگ کننده امضاء نمودند، در حالیکه دو کشور ازبکستان و ترکیه امضای آن را ببعد موکول کردند. کشور تاجیکستان در این گردهمایی شرکت نداشت ولی آمادگی خود را برای امضاء اعلام نموده بود. در این همایش کلمه نوروز به چند شکل بر روی اوراق و پوسترها نوشته شده بود و اینجانب توضیح لازم را دادم و توصیه دکتر یارشاطر را به اطلاع حاضران رساندم. از آن پس یونسکو و سازمان میراث فرهنگی کشور شکل پیشنهادی Nowruz را در همه جا به کار برده اند.

بسیاری از نهادهای عمده آموزشی و فرهنگی چه در داخل کشور مانند دفتر پژوهشهای فرهنگی و چه در خارج از ايران نگارش کلمه نوروز را به شکل Nowruz برگزیده اند. از جمله بنیاد میراث ایران وابسته به دانشگاه آکسفورد در انگلستان، در پاسخ مورخ 21 سپتامبر 2004 به نامه اینجانب، اعلام داشت که از این پس در کلیه نشریات خود شکل پیشنهادی Nowruz را به کار خواهد برد. جالب آنکه پزوهشگر نامور ایرانی زنده یاد دکتر محمد مقدم در رساله دکترای خود زیر عنوان "ریشه های هند واروپایی جشن های سال نو ایرانی" که در سال 1938 (قبل از جنگ جهانی دوم) به دانشگاه Princeton آمریکا ارائه نموده، نوروز را به صورت Nowruz نوشته است. (ضمنا رییس جمهور آمریکا نیز در پیام تبریک نوروزی خود به ایرانیان مقیم آمریکا در تاریخ 20 مارس 2003 کلمه نوروز را به صورت Nowruz بکار برد.)

انتظار می رود کلیه هموطنان عزيز اين نحو نگارش نوروز را به خاطر بسپارند و به ديگران نيز بگويند تا، برای یکنواختی، همگان در نوشته های خود نوروز و سال نو ايرانی را به این شکل معرفی نمايند.

______________________________________________________________________

مقاله بالا در نشریه پژواک ( Pezhvak )، شماره 164، فوریه 2005، در کالیفرنیا به چاپ رسیده و نقل و توزیع آن، به صورت کلی یا جزیی، با ذکر مأخذ آزاد است.

با تشکر از همکاری صميمانه خانم فيروزه مشرفی .